Oczywiście w ekologicznym systemie upraw główny nacisk w walce ze szkodnikami kładzie się na faunę pożyteczną, która w niektórych przypadkach doskonale potrafi utrzymać populację szkodliwych organizmów na niskim poziomie, np. dobroczynek gruszowiec. Introdukcja tego drapieżcy pozwala w sposób naturalny ograniczać liczebność przędziorków i szpecieli. Natomiast kiedy następuje duża gradacja danego szkodnika, może być wymagany zabieg interwencyjny w celu ograniczenia jego populacji. Tym nie mniej wykonywany zabieg musi mieć uzasadnienie w postaci prawidłowo wykonanej oceny wielkości populacji i określenia stadium rozwojowego danego szkodnika. Musimy również pamiętać, że jeśli zdecydujemy się na użycie środka, który nie jest dozwolony do stosowania w uprawie jabłoni, musimy uzyskać stosowne zezwolenie.
- metoda mechaniczna, która polega na uprawie gleby maszynami z ostrymi elementami przed sadzeniem, co prowadzi do uszkadzania pędraków w glebie, ręczne zbieranie pędraków podczas orki;
- metoda fitosanitarna, czyli uprawa roślin takich, jak gryka czy gorczyca, które niekorzystnie działają na rozwój pędraków;
- metoda biologiczna, w której stosowano czynniki biologicznego zwalczania (CBZ) – nicienie z rodzin Heterorhabditisi Steinernemaoraz grzyby entomopatogeniczne Beauveria bassiana, Beauveria brongniartii.
Wymienione metody wykazywały dość dobrą skuteczność w ograniczaniu populacji pędraków w ekologicznych uprawach truskawki. Jednak okazało się, że jeszcze lepszą skuteczność działania tych metod można osiągnąć, stosując je w sposób zintegrowany oraz stosując metody, które oddziaływają na inne stadia rozwojowe tych szkodników, np. na osobniki dorosłe. W naszych badaniach stosowaliśmy różne pułapki do odłowu chrząszczy, szczególnie chrabąszcza majowego, a wśród nich dużą skuteczność wykazywały pułapki świetlne.
[Pułapka świetlna do odłowu chrząszczy chrabąszcza majowego]
To jedne z najgroźniejszych szkodników w okresie wiosennym. Niedawno w wykazie publikowanym przez IOR pojawił się środek przeznaczony do ograniczania liczebności kwieciaka jabłkowca – Spruzit koncentrat na szkodniki EC, który można stosować dwukrotnie w odstępie 3 dni, stosując dawkę 2,3 l/ha na każdy metr wysokości korony drzew, natomiast w obu wykazach nie ma wyszczególnionych środków ochrony roślin przeznaczonych do zwalczania owocnicy jabłkowej. Wysoka liczebność kwieciaka i owocnicy powiązana z dużymi stratami przyczyniły się w latach ubiegłych do przeprowadzenia doświadczenia, które miało na celu ograniczenie populacji tych szkodników z wykorzystaniem substancji czynnych dostępnych w sadownictwie ekologicznym.
Do zwalczania kwieciaka jabłkowca zastosowano azadyrachtynę (dawka 2,5 l/ha gotowego środka), spinosad (dawka 0,8 l/ha gotowego środka) oraz bakterie Bacillus thuringiensis (dawka 4 l/ha gotowego środka). W doświadczeniu oceniano efektywność środków w odniesieniu do liczby kwiatów uszkodzonych przez chrząszcze kwieciaka. Najwyższą skuteczność uzyskano, stosując spinosad, zdecydowanie niższą skuteczność wykazała azadyrachtyna, natomiast najniższą (porównywalną z kontrolą) – środek zawierający bakterie.
[Pąki kwiatowe uszkodzone przez kwieciaka jabłkowca]
Drugim bardzo ważnym szkodnikiem występującym powszechnie w sadach jabłoniowych jest owocnica jabłkowa. W warunkach ekologicznej produkcji i braku środków przeznaczonych do zwalczania tego szkodnika jego liczebność szybko rośnie i staje się jednym z głównych czynników ograniczających wielkość plonu. Podobnie jak w przypadku kwieciaka w doświadczeniach zastosowano program ochrony oparty o azadyrachtynę (dawka 2,5 l/ha gotowego środka), spinosad (dawka 0,8 l/ha gotowego środka) oraz wywar uzyskany z Quassia amara(gorzkla właściwa) (4 kg/ha). Zwalczanie rozpoczęliśmy w okresie tuż przed kwitnieniem, w chwili przekroczenia progu zagrożenia. Wykonaliśmy wtedy jeden zabieg z użyciem spinosadu (0,8 l/ha), następnie w trakcie kwitnienia zabieg z użyciem azadyrachtyny (2,5–3,5 l/ha) lub wywaru z gorzkli (4 kg/ha), a w okresie opadania płatków kwiatów (ok. 90%) powtórnie zabieg spinosadem (0,8 l/ha). Należy pamiętać, że powyższe substancje nie są dopuszczone do stosowania w sadownictwie ekologicznym na terenie Polski i przed ich zastosowaniem należy uzyskać stosowne pozwolenie.
[Zawiązki jabłoni uszkodzone przez owocnicę jabłkową]
Do zwalczania zwójkówek liściowych, w tym owocówki jabłkóweczki, można stosować środki oparte na bakteriach Bacillus thuringiensis– Delfin WG, Lepinox Plus, XenTari WG czy Florbac. Preparaty bakteryjne przeciwko zwójkom liściowym stosujemy zgodnie z sygnalizacją występowania lub po zauważeniu pierwszych gąsienic lub śladów ich żerowania. Liczba zabiegów preparatami wirusowymi i bakteryjnymi powinna być dostosowana do wielkości populacji szkodnika w każdym pokoleniu.
Oprócz wyżej wymienionych środków do zwalczania owocówki jabłkóweczki zarejestrowane są także zawieszki feromonowe do dezorientacji samców owocówki jabłkóweczki – Ecodian-CP VP, Isomate CTT, RAK 3; owocówki jabłkóweczki i zwójkówek liściowych – Isomate CLS; a owocówki jabłkóweczki i zwójki różóweczki – RAK 3+4. Dyspensery do dezorientacji samców musimy wywiesić w liczbie zgodnej z zaleceniami producenta w okresie tuż przed lotem lub na początku lotu motyli. Przy stosowaniu dyspenserów do dezinformacji samców zwójek liściowych należy mieć na uwadze, że ich skuteczność jest wyższa, kiedy stosujemy je w zwartych i dużych kwaterach jabłoni.
[Owoce zdeformowane przez mszycę jabłoniowo-babkową]
Innym groźnym gatunkiem mszycy jest bawełnica korówka. Mszyca zasiedla korzenie, pnie, gałęzie i pędy. Często występuje na ranach powstałych np. po prześwietlaniu drzew. W miejscu jej żerowania powstają charakterystyczne gąbczaste zgrubienia (zwane też guzami). Mszyca wytwarza substancję woskową przypominającą watę, która pokrywa ciało mszycy i miejsce jej żerowania. Przez rany powstałe w wyniku pęknięcia kory (guzy) może dochodzić do infekcji przez patogeny powodujące choroby kory i drewna. Silnie zasiedlone drzewa słabiej rosną, gorzej plonują i są podatne na przemarzanie.
[Kolonia bawełnicy korówki]
Obecnie w wykazie środków przeznaczonych do stosowania w uprawach ekologicznych publikowanym przez IOR wyszczególniony jest jeden środek przeznaczony do zwalczania mszycy jabłoniowej i innych gatunków mszyc z wyłączeniem mszycy jabłoniowo-babkowej – Spruzit koncentrat na szkodniki EC. W prowadzonych w ubiegłych latach pracach badawczych nad możliwością ograniczania ich liczebności z wykorzystaniem substancji organicznych dotychczas zaobserwowano dość wysoką skuteczność takich substancji, jak: olejek pomarańczowy, wyciąg z czosnku, azadyrachtyna, diatomit i szare mydło. Ich skuteczność niestety jest dość zróżnicowana w zależności od roku.
Dr Małgorzata Tartanus
Fot. W. Danelski, M. Tartanus
