Zebrać we właściwym czasie
O zdolności owoców do ich długiego przechowywania w dużym stopniu decyduje ustalenie optymalnego terminu dojrzałości zbiorczej, a także kontrolowanie ich dojrzałości fizjologicznej w czasie przechowywania. Szczególnie duże znacznie ma prawidłowe wyznaczenie terminu zbioru, gdyż tempo niekorzystnych zmian zachodzących w owocach podczas przechowywania zależy od ich dojrzałości w momencie umieszczenia w chłodni. Im zbierane owoce będą bardziej dojrzałe tym tempo tych zmian będzie szybsze, a owoce będzie można krócej przechowywać.
Ocenie kupujących podlega nie tylko wygląd jabłek, lecz także ich wewnętrzne wyróżniki jakości – jędrność miąższu, zawartość ekstraktu i kwasowość. Jeśli owoce zostaną zebrane zbyt późno i będą potem zbyt długo przechowywane, to nawet jeśli są one pięknie wybarwione mogą nie znaleźć nabywców, gdyż będą za miękkie.
Próba skrobiowa
Zawartość kwasów i cukrów w owocach jest nie tylko cechą odmianową, lecz także zależy od przebiegu warunków atmosferycznych w czasie wegetacji, m.in. temperatury i nasłonecznienia. W miarę osiągania dojrzałości zbiorczej w owocach ziarnkowych zachodzą procesy rozkładu skrobi na cukry proste – zanika ona w miąższu, począwszy od gniazda nasiennego w kierunku skórki owocu. Najprostszą metodą określenia dojrzałości owoców jest więc próba skrobiowa.
Indeks skrobiowy (stopień rozkładu skrobi) obrazuje zaawansowanie hydrolizy skrobi do cukrów prostszych. W roztworze jodu w jodku potasu skrobia w jabłkach barwi się na granatowo (fot. 1). U niedojrzałych owoców cała powierzchnia przekroju jest zabarwiona, jednak w miarę ich dojrzewania miejsca, w których nie ma już skrobi nie zabarwiają się.
Większość odmian jabłek, gdy połowa przekroju nie zabarwi się pod wpływem roztworu, należy zebrać, szczególnie te, które będą przechowywane w KA czy ULO. U przejrzałych owoców miąższ się nie zabarwia.
W określeniu stopnia dojrzałości jabłek na podstawie testu skrobiowego pomagają tablice wzorcowe dla danej odmiany lub grupy odmian. Wynik testu skrobiowego (tabela 1) podany jest w nich w 10-punktowej skali (1 – brak rozkładu skrobi, 10 – całkowity rozkład). Niektóre odmiany, np. z grupy Jonagolda należy zebrać, gdy mają zabarwione około 30% powierzchni, inne nawet 60–70%.
Pomiar jędrności
Jednym ze wskaźników dojrzałości zbiorczej jabłek jest pomiar jędrności. Pozwala on także określić zmiany zachodzące w owocach w czasie przechowywania i obrotu handlowego, ponieważ w miarę dojrzewania ich jędrność maleje.
W czasie przechowywania owoców, nawet w najnowocześniejszej chłodni należy, co pewien czas kontrolować szybkość obniżania się ich jędrności w stosunku do wartości oznaczonej w trakcie zbiorów. Jędrność owoców zależy m.in. od odmiany, wielkości jabłek, stopnia dojrzałości, zawartości w nich niektórych składników pokarmowych, a także przebiegu warunków atmosferycznych oraz agrotechniki. Ponadto od technologii przechowywania (chłodnia zwykła czy KA), a także długości przechowywania.
Jędrność jabłek podczas zbioru (tab. 2) zależy głównie od odmiany i może wynosić od 9 kG dla ‘Idared’ do poniżej 7 kG dla ‘Lobo’. Należy jednak pamiętać, że miąższ owoców zbyt wyrośniętych jest luźniejszy, ze względu na większe przestrzenie międzykomórkowe. Na rynek zaś powinny trafiać jabłka o jędrności powyżej 5–6 kG (wartość mierzona w momencie dojrzałości konsumpcyjnej). A więc owoce wyjmowane z chłodni powinny być twardsze.
Najczęściej w gospodarstwach sadowniczych stosuje się jędrnościomierze ręczne (fot. 2), są też dostępne urządzenia bardziej zaawansowane technicznie – jędrnościomierze półautomatyczne i automatyczne. Urządzeniem tym przebija się miąższ na głębokość 8 mm znormalizowanym trzpieniem o średnicy 7/16 cala (około 11 mm) – jabłka i 5/16 cala (8 mm) – gruszki. Przy czym przed pomiarem należy usunąć skórkę z owocu wraz z cienką warstwą miąższu. Badania jędrności miąższu należy zacząć przeprowadzać już na kilka, a nawet kilkanaście dni przed planowanym terminem zbioru owoców.
[su_note note_color="#fef1e6"]Dojrzałość zbiorczą owoców pomagają wyznaczyć m.in. takie wskaźniki, jak: łatwość oddzielania się szypułki owocu od pędu, jędrność miąższu, zmiana barwy zasadniczej skórki; próba skrobiowa; zawartość etylenu w komorach nasiennych oraz ekstraktu w owocach; pomiar intensywności produkcji etylenu.[/su_note]
Tabela 1. Zalecane wartości indeksu skrobiowego podczas zbioru (za dr. K. Rutkowskim)
Odmiana | Zakres indeksu skrobiowego |
‘Enterprise’, ‘Gloster’, ‘Lobo’, ‘Melrose’, ‘Spartan’, ‘Starkrimson’ | 2–4 |
‘Bankroft’, ‘Cortland’, ‘Elstar’, ‘Empire’, ‘Fiesta’, ‘FreeRedstar’, ‘Gala’, ‘Idared’, ‘Jonatan’, McIntosh’, ‘McSpur’, ‘Redkroft’, ‘Rajka’, ‘Topaz’ | 3–5 |
‘Freedom’, ‘Fuji’, ‘Golden Delicious’, ‘Jonagold’, ‘Lodel’, ‘Pinova’, ‘Rubin’, ‘Rubinola’ | 5–7 |
‘Alwa’, ‘Arlet’, ‘Jester’, ‘Ligol’ | 7–8 |
[su_note note_color="#fef1e6"]Należy pamiętać, że dokładność pomiarów, które określają stan owoców w danej chwili zależy od właściwego pobierania jabłek do testu i analizy. Owoce te należy zrywać zawsze z tych samych drzew reprezentatywnych dla sadu – nie powinny to być ostatnie drzewa w rzędzie ani z rzędów zewnętrznych. Owoce powinny być zerwane z zewnętrznej części korony, z około 1,5 m nad ziemią, zdrowe, typowej wielkości i wybarwienia. Od dwóch tygodni przed kalendarzową datą zbioru owoce należy pobierać 1–2 razy w tygodniu – około 20 szt., ale nie więcej niż 4 z drzewa.[/su_note]
Zawartość ekstraktu
Zawartość ekstraktu w owocach określa się przy pomocy refraktometru (jest to przyrząd optyczny, w którym wykorzystano zjawisko refrakcji – czyli załamania światła przy przechodzeniu jego promieni przez granicę ośrodków o różnych gęstościach), a więc stopień ich dojrzałości i przydatności do spożycia lub dla przetwórstwa. Do pomiaru zawartości ekstraktu można wykorzystać refraktometr ręczny (fot. 3) lub cyfrowy. Refraktometr ręczny jest bardzo prostym urządzeniem i łatwym w obsłudze. Do pomiaru wystarczy kropla soku wyciśniętego z jabłka. Aby wynik pomiaru był jak najbardziej reprezentatywny dla danej partii jabłek, czy kwatery sadu należy wykonać kilka pomiarów z losowo pobranych owoców. Wskazanie refraktometru dla jabłek gotowych do zbioru powinno wynosić 12–13.
Tabela 2. Wartość jędrności wybranych odmian jabłek podczas zbioru (za dr. hab. D. Konopacką i dr. K. Rutkowskim)
| Odmiana | Jędrność (kG) |
| ‘Alwa’ | 9,0–9,5 |
| ‘Arlet’ | 8,5–9,0 |
| ‘Bankroft’ | 8,2 |
| ‘Cortland’ | 6,6–7,9 |
| ‘Empire’ | 7,7 |
| ‘Fiesta’ | 9,0–9,5 |
| ‘Gala’ | 7,5–8,0 |
| ‘Gloster’ | 8,6 |
| ‘Golden Delicious’ | 7,5–8,8 |
| ‘Idared’ | 7,6–9,1 |
| ‘Jester’ | 6,5–7,0 |
| ‘Jonagold’ | 7,4–8,0 |
| ‘Jonatan’ | 8,1–8,8 |
| ‘Ligol’ | 7,5–8,0 |
| ‘Lobo’ | 6,4–7,7 |
| ‘Lodel’ | 7,5–8,0 |
| ‘McIntosh’ | 6,7–7,7 |
| ‘McSpur | 6,4 |
| ‘Melrose’ | 7,3 |
| ‘Rubin’ | 7,5–8,0 |
| ‘Szampion’ | 6,8–7,3 |
| ‘Spartan’ | 7,3 |
| ‘Starkrimson’ | 8,5 |
Indeks Streifa
Ponieważ wyznaczenie terminu zbioru na podstawie tylko jednego wskaźnika (zawartość ekstraktu lub próba skrobiowa lub jędrność miąższu) może być ryzykowne i obarczone zbyt dużym błędem warto wykorzystać indeks Streifa (tab. 3). Oblicza się go na podstawie wartości jędrności, ekstraktu i próby skrobiowej. Wystarczy podstawić te dane do poniższego wzoru.
Wszystkie oznaczenia należy wykonać 2-, 3-krotnie, co daje możliwość wykreślenia krzywej i dopiero na podstawie wykresu (rys.) można z wyprzedzeniem kilku dni określić termin zbioru jabłek.
Przykładowy wykres dla odmiany ‘Jonagold’ i jej sportów
Tabela 3. Wartość indeksu Streifa dla jabłek wybranych odmian
Odmiana | Indeks Streifa |
‘Gloster’ | 0,3–0,4 |
‘Idared’ | 0,2–0,3 |
‘Szampion’, ‘Golden Delicious Reinders’ | 0,1–0,12 |
‘Jonagold’ i sporty | 0,08–0,09 |
‘Rubin’ i ‘Topaz’ | 0,07–0,08 |
[su_list icon="icon: camera"]
- fot. 1–3 M. Strużyk
[/su_list]
