Polityki się zmieniają, problemy w ochronie zostają
Europejska polityka rolna w ciągu kilku lat wyraźnie zmieniła akcenty. Cele redukcji stosowania pestycydów, które jeszcze niedawno znajdowały się w centrum strategii „Od pola do stołu”, ustąpiły miejsca większej dyskusji o dochodach rolników i konkurencyjności europejskiego rolnictwa. Nie oznacza to jednak, że wyzwania związane z ochroną roślin zniknęły. Przeciwnie – malejąca liczba dostępnych substancji czynnych sprawia, że poszukiwanie skutecznych alternatyw staje się również problemem ekonomicznym. Wnioski kończącego się projektu SUPPORT wskazują przy tym jasno: producent nie wdroży rozwiązania, które zwiększa ryzyko produkcji lub obniża dochód gospodarstwa.
Projekt SUPPORT powstawał w zupełnie innych realiach politycznych niż te, w których obecnie kończy swoją działalność. Jak przypomina jego koordynator naukowy Johan Bremmer z Wageningen Social & Economic Research, przygotowania do projektu rozpoczęły się sześć–siedem lat temu, kiedy jednym z głównych kierunków polityki UE była strategia „Farm to Fork”. Jednym z jej założeń było ograniczenie wykorzystania pestycydów i związanego z nimi ryzyka. Ważnym instrumentem służącym realizacji tych celów miało być nowe rozporządzenie dotyczące zrównoważonego stosowania środków ochrony roślin – SUR.
Ostatecznie projekt SUR nie został przyjęty, a wraz ze zmianą Komisji Europejskiej w 2024 r. zmieniły się również akcenty europejskiej polityki rolnej. Więcej uwagi zaczęto poświęcać konkurencyjności gospodarstw oraz dochodom producentów. Czy oznacza to, że wyniki projektu poświęconego wdrażaniu integrowanej ochrony roślin straciły na znaczeniu? Zdaniem jego koordynatora – wręcz przeciwnie.
Mniej substancji czynnych zmienia praktykę ochrony
Z perspektywy producenta jeden z najważniejszych argumentów nie wynika nawet bezpośrednio z polityki środowiskowej. To zmniejszająca się liczba dostępnych środków ochrony roślin. Jeżeli możliwości ochrony chemicznej są ograniczane, potrzebne są rozwiązania alternatywne. Problem pojawia się wtedy, gdy tempo ich opracowywania i wdrażania nie nadąża za zmianami zachodzącymi w dostępności dotychczasowych środków.
W efekcie, integrowana ochrona roślin przestaje być wyłącznie odpowiedzią na oczekiwania środowiskowe. Staje się również kwestią bezpieczeństwa produkcji i utrzymania jej konkurencyjności. SUPPORT zwraca uwagę, że opóźnione wdrażanie alternatywnych technologii może spowalniać również ich dalszy rozwój. A bez innowacji coraz trudniej będzie utrzymać skuteczność ochrony w gospodarstwach.
Rolnik nie może finansować transformacji własnym dochodem
To jeden z najmocniejszych wniosków płynących z projektu. Producenci nie będą powszechnie wdrażać bardziej zrównoważonych metod ochrony, jeżeli będzie się to wiązało ze spadkiem dochodów albo pogorszeniem ich pozycji konkurencyjnej. Sama dostępność biologicznej, mechanicznej czy cyfrowej alternatywy nie oznacza jeszcze, że zostanie ona zastosowana.
Nowe rozwiązanie musi być możliwe do włączenia w technologię konkretnego gospodarstwa, nie może nadmiernie zwiększać ryzyka produkcyjnego, a jego koszt powinien pozostawać w racjonalnej relacji do uzyskiwanych korzyści. Dlatego – jak wynika z prac SUPPORT – transformacji ochrony roślin nie można rozpatrywać w oderwaniu od ekonomiki gospodarstwa. Potrzebne są warunki, w których bardziej zrównoważona produkcja będzie miała uzasadnienie ekonomiczne, a jej koszty i korzyści nie będą pozostawały wyłącznie po stronie producenta. Znaczenie mają tutaj również pozostali uczestnicy łańcucha dostaw oraz konsumenci.
Niezależne doradztwo jednym z warunków zmian
Analiza barier i możliwości wdrażania IOR przeprowadzona w ramach SUPPORT wskazała także na znaczenie niezależnego doradztwa. Wprowadzenie kolejnego elementu integrowanej ochrony wymaga bowiem oceny nie tylko jego skuteczności wobec konkretnego agrofaga.
Producent musi wiedzieć, jak rozwiązanie wpłynie na koszty, pracochłonność, ryzyko i ostatecznie wynik ekonomiczny gospodarstwa. Jednocześnie badania prowadzone w projekcie wskazują, że sami rolnicy dostrzegają znaczenie ochrony bioróżnorodności i zdrowia człowieka. Motywacja środowiskowa istnieje, ale nie może być rozpatrywana bez uwzględnienia realiów ekonomicznych produkcji.
IOR można również policzyć
Jednym z praktycznych rezultatów projektu jest IPM Self-Assessment Tool – ISAT, czyli narzędzie przeznaczone dla producentów i doradców. Ma ono pomagać w ocenie strategii ochrony roślin oraz umożliwiać symulowanie ekonomicznych i środowiskowych konsekwencji różnych wariantów postępowania.
To ważna zmiana w sposobie myślenia o IPM. Pytanie nie powinno brzmieć wyłącznie: „czy możemy ograniczyć wykorzystanie określonego środka?”, ale również: „czym możemy go zastąpić i jakie będą ekonomiczne oraz środowiskowe konsekwencje tej decyzji?”. Dla producenta właśnie takie informacje mogą mieć największą wartość przy podejmowaniu decyzji.
IOR musi działać także ekonomicznie
Polityczne strategie mogą się zmieniać, ale gospodarstwo nadal musi chronić plon przed chorobami, szkodnikami i chwastami. Jednocześnie producenci funkcjonują w warunkach zmieniającej się dostępności środków ochrony roślin, presji kosztowej i wymagań rynku. Dlatego doświadczenia SUPPORT pozostają aktualne również po zmianie kierunku europejskiej debaty.
Skuteczna integrowana ochrona nie może oznaczać wyboru pomiędzy środowiskiem a ekonomią gospodarstwa. Rozwiązania powinny jednocześnie ograniczać ryzyko dla środowiska i zdrowia, zapewniać skuteczną ochronę plonu oraz pozwalać producentowi utrzymać dochód i konkurencyjność.
I być może właśnie ten wniosek jest dziś ważniejszy niż konkretne cele procentowe zapisane w kolejnych europejskich strategiach. Jeżeli zmiana w ochronie roślin ma rzeczywiście nastąpić w gospodarstwach, musi być nie tylko środowiskowo uzasadniona, ale również wykonalna technologicznie i opłacalna dla producenta.
Materiał opracowany na podstawie publikacji Johana Bremmera, koordynatora naukowego projektu SUPPORT, Wageningen Social & Economic Research, „Policies come – policies go. Why results of SUPPORT remain important”.
Dorota Łabanowska-Bury
Hanka Sobczyńska
Spółdzielnia Ogrodnicza w Grójcu
Projekt otrzymał dofinansowanie z unijnego programu badań i innowacji Horyzont Europa w ramach umowy o dotację nr 101084527.
