Nie liczba zabiegów, ale cały program ochrony
Sadownik dysponuje dziś ogromną ilością informacji: komunikatami o zagrożeniach, modelami chorobowymi, wynikami monitoringu, prognozami pogody czy historią zabiegów. Nadal znacznie trudniej odpowiedzieć na pytanie, czy cały program ochrony stosowany w gospodarstwie jest optymalny.
Samo policzenie liczby zabiegów albo kilogramów zastosowanych środków niewiele mówi o rzeczywistym ryzyku. Poszczególne substancje różnią się właściwościami, toksycznością, zachowaniem w środowisku i wpływem na organizmy niedocelowe. Z drugiej strony alternatywna strategia może wymagać większej liczby przejazdów, dodatkowej pracy albo generować wyższe koszty.
ISAT ma pomóc spojrzeć na te zależności łącznie. Narzędzie powstało w europejskim projekcie SUPPORT jako internetowa platforma do porównywania różnych scenariuszy ochrony roślin. Według Komisji Europejskiej pierwsza wersja uwzględnia wskaźniki środowiskowe i ekonomiczne, pozwalając zestawiać strategie konwencjonalne z rozwiązaniami alternatywnymi oraz analizować kompromisy pomiędzy produkcyjnością, kosztami i oddziaływaniem środowiskowym.
ISAT – IPM Self-Assessment Tool: narzędzie zostało opracowane w ramach europejskiego projektu SUPPORT programu Horizon Europe. Komisja Europejska wskazuje je jako jedno z głównych rezultatów projektu służących wspieraniu decyzji rolników i doradców.
Co ISAT może dać sadownikowi?
Największą wartością tego rozwiązania nie jest wystawienie gospodarstwu jednej oceny. Znacznie ciekawsza jest możliwość przeprowadzenia czegoś w rodzaju symulacji „co, jeśli?”.
Wyobraźmy sobie program ochrony jabłoni stosowany w konkretnym gospodarstwie. Sadownik może mieć wariant bazowy, odpowiadający rzeczywiście wykonywanym zabiegom, a następnie stworzyć drugi scenariusz, w którym część interwencji zastąpi innymi substancjami, rozwiązaniami biologicznymi lub metodami niechemicznymi.
ISAT pozwala następnie porównać konsekwencje tych strategii. To istotna zmiana sposobu myślenia o integrowanej ochronie. Pytanie przestaje brzmieć: „jak zmniejszyć liczbę zabiegów?”, a zaczyna: „jak zmienić program, aby ograniczyć ryzyko, nie pogarszając jednocześnie jego efektywności ekonomicznej i produkcyjnej?”
PLEU – nie każdy kilogram substancji oznacza takie samo ryzyko
Jednym z ważniejszych elementów ISAT jest wskaźnik PLEU – Pesticide Load for Europe. Opracowano go, aby umożliwić bardziej zharmonizowane porównywanie ryzyka związanego z wykorzystaniem różnych substancji czynnych. Obecna metodologia obejmuje 41 parametrów zagrożenia dotyczących m.in. zachowania substancji w środowisku, ekotoksyczności i zdrowia człowieka. Baza obejmuje ponad 500 substancji czynnych, a dane i metodologia zostały udostępnione w sposób otwarty.
W sadzie może mieć to duże znaczenie. Dwa programy wykorzystujące podobną ilość środków ochrony roślin nie muszą bowiem generować podobnego profilu ryzyka. ISAT może wskazać, które elementy programu odpowiadają za największą część obliczonego obciążenia, a następnie pozwolić sprawdzić, co zmieni się po ich zastąpieniu. To nie oznacza automatycznie, że substancję z wyższym wynikiem należy usunąć z programu. Jeżeli jest potrzebna do skutecznego zwalczenia konkretnego zagrożenia, decyzja musi uwzględniać również skuteczność ochrony i ryzyko utraty plonu. Narzędzie ma wspierać decyzję, a nie podejmować ją za producenta.
Dlaczego właśnie sadownictwo może na tym skorzystać?
W sadzie program ochrony jest szczególnie złożony. W jednym sezonie producent podejmuje wiele decyzji dotyczących chorób, szkodników, terminów zabiegów i doboru substancji. Dochodzą do tego wymagania odbiorców dotyczące pozostałości, strategie anty odpornościowe oraz coraz mniejsza liczba dostępnych substancji czynnych. Dlatego porównywanie pojedynczych produktów nie daje pełnego obrazu.
Znacznie bardziej przydatna może być analiza całego programu ochrony w skali sezonu i sprawdzenie, w których jego miejscach istnieje realna możliwość zmiany.
Co istotne, jabłoń znalazła się wśród upraw analizowanych w ramach projektu SUPPORT. W kwietniu 2026 r. Komisja Europejska informowała o włączeniu do europejskiego IPM Toolbox praktyk zebranych przez projekt – pochodziły one z 25 National Crop Clusters i obejmowały m.in. właśnie jabłonie.
ISAT został już pokazany na przykładzie jabłoni
Praktyczne zastosowanie narzędzia w ogrodnictwie zaczyna być testowane. 30 czerwca 2026 r. ISAT zaprezentowano przedstawicielom sektora ogrodniczego z Mołdawii, w tym organizacji Moldova Fruct. Do demonstracji wykorzystano właśnie produkcję jabłek.
Uczestnicy sprawdzali, jak za pomocą narzędzia dokumentować praktyki ochrony, analizować wskaźniki oraz porównywać różne strategie IPM. Według projektu SUPPORT demonstracja wywołała dyskusję i przyniosła informacje zwrotne dotyczące praktycznego zastosowania ISAT w ogrodnictwie.
Wcześniej narzędzie prezentowano również podczas europejskiego webinaru z udziałem ponad 60 przedstawicieli środowiska rolniczego i naukowego. Pokazano tam studium przypadku z Niemiec oraz przedstawiono uwagi niemieckich rolników i doradców. Co ważne, ich feedback wskazał również obszary wymagające dalszego udoskonalenia narzędzia. ISAT należy więc traktować jako rozwijające się narzędzie decyzyjne, a nie gotowy system, który rozwiązuje wszystkie problemy związane z IPM.
Ekonomia musi znaleźć się obok środowiska
To być może najważniejszy argument przemawiający za takim podejściem. Jednym z wniosków projektu SUPPORT jest to, że producenci napotykają nie tylko bariery biologiczne czy środowiskowe, ale również ekonomiczne – wyższe koszty produkcji oraz ryzyko spadku plonu lub jakości. Dostęp do zaufanego doradztwa technicznego również ma duże znaczenie dla podejmowanych decyzji.
W praktyce sadowniczej jest to kluczowe. Program, który na papierze wygląda najlepiej środowiskowo, nie będzie szeroko stosowany, jeżeli znacząco zwiększa koszty albo ryzyko utraty plonu handlowego. Z drugiej strony najtańszy program wcale nie musi być rozwiązaniem najlepszym w dłuższej perspektywie. Dlatego możliwość postawienia kosztów, efektów agronomicznych i wskaźników środowiskowych obok siebie może być jedną z największych zalet ISAT.
Narzędzie do planowania, a nie kontroli sadownika
ISAT warto postrzegać przede wszystkim jako narzędzie do analizy własnej technologii. Po zakończeniu sezonu sadownik wraz z doradcą mógłby przeanalizować wykonany program i sprawdzić, które jego elementy miały największy udział w kosztach i obliczonym ryzyku pestycydowym. Następnie można stworzyć wariant na kolejny sezon i sprawdzić skutki potencjalnych zmian jeszcze przed ich wprowadzeniem.
Takie podejście ma jeszcze jedną zaletę: pozwala dokumentować postęp. Jeżeli gospodarstwo przez kilka sezonów zmienia technologię ochrony, wprowadza monitoring, rozwiązania biologiczne czy substancje o korzystniejszym profilu, może nie tylko deklarować zmianę, ale próbować ją zmierzyć.
Nie oznacza to jednak, że wynik ISAT jest certyfikatem integrowanej produkcji czy automatycznie spełnia wymagania konkretnego odbiorcy. W Polsce Integrowana Produkcja Roślin jest odrębnym, certyfikowanym systemem, obejmującym m.in. jabłonie, grusze, śliwy, wiśnie i czereśnie.
Dlaczego warto testować ISAT w polskich sadach?
Nie dlatego, że kolejne cyfrowe narzędzie jest celem samym w sobie. Wartość pojawi się dopiero wtedy, gdy ISAT pomoże odpowiedzieć na pytania, z którymi producent rzeczywiście mierzy się podczas układania programu ochrony.
Czy można zmniejszyć ryzyko związane ze stosowanymi pestycydami bez zwiększania kosztów? Który element programu ma największy wpływ na jego wynik? Czy zamiana konkretnego rozwiązania rzeczywiście poprawia cały bilans? Ile kosztuje bardziej zintegrowana strategia i jakie kompromisy się z nią wiążą? Właśnie dlatego sady jabłoniowe mogą być dobrym miejscem do szerszego wdrażania i weryfikacji ISAT. Mają rozbudowane programy ochrony, dobrą dokumentację zabiegów, profesjonalne doradztwo i jednocześnie silną presję rynku dotyczącą jakości oraz pozostałości.
ISAT nie zastąpi lustracji sadu, monitoringu, modeli chorobowych ani wiedzy doradcy. Może natomiast dołożyć element, którego często brakuje: możliwość policzenia konsekwencji różnych strategii i porównania ich w jednym miejscu. A to może sprawić, że integrowana ochrona przestanie być oceniana przede wszystkim przez liczbę wykonanych zabiegów. Ważniejsze stanie się pytanie, czy cały program ochrony jest skuteczny, ekonomicznie uzasadniony i czy jego ryzyko można jeszcze ograniczyć.
Więcej o ISAT i projekcie SUPPORT – Komisja Europejska/CORDIS
Dorota Łabanowska-Bury
Hanka Sobczyńska
Spółdzielnia Ogrodnicza w Grójcu
Projekt otrzymał dofinansowanie z unijnego programu badań i innowacji Horyzont Europa w ramach umowy o dotację nr 101084527.
