Główne cele projektu to:
- promowanie integrowanej ochrony roślin (IPM) jako alternatywy dla chemicznych pestycydów,
- opracowanie narzędzi i strategii, które ułatwią rolnikom wdrażanie praktyk IPM,
- zrozumienie barier utrudniających stosowanie rozwiązań opartych na niższym poziomie chemicznych środków ochrony roślin,
- współtworzenie rozwiązań z udziałem rolników, doradców, naukowców i decydentów.
Dlaczego szukamy alternatywnych rozwiązań?
Pestycydy odgrywają ważną rolę w zarządzaniu produkcją żywności, ponieważ zabezpieczają plony, zapobiegają pojawianiu się organizmów szkodliwych i pomagają je zwalczać. Obecne strategie ochrony upraw opierają się jednak w dużej mierze na stosowaniu chemicznych środków ochrony roślin, które mogą zawierać substancje niebezpieczne i stanowić zagrożenie dla zdrowia ludzi, różnorodności biologicznej i środowiska.
Narażenie na działanie niektórych pestycydów w miejscu pracy, poprzez wdychanie przez osoby postronne lub poprzez pozostałości znajdujące się w żywności i wodzie pitnej, może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych. Stosowanie pestycydów może również niekorzystnie wpływać na środowisko, zanieczyszczając powietrze, wodę i glebę oraz pogarszając stan siedlisk i usług ekosystemowych. Ponadto pestycydy mogą oddziaływać na gatunki niebędące celem zabiegów, powodując utratę różnorodności biologicznej na poziomie lokalnym, populacyjnym lub genetycznym, a także wywołując pośrednie skutki w łańcuchu pokarmowym i zmiany w funkcjonowaniu ekosystemów, na przykład przez brak naturalnych drapieżników.
Kolejnym obszarem budzącym obawy jest pojawienie się odporności na pestycydy, co może mieć konsekwencje gospodarcze, środowiskowe, a ostatecznie także zdrowotne. W związku z tym, aby chronić różnorodność biologiczną, środowisko i zdrowie ludzi, powszechnie odczuwa się potrzebę ograniczenia stosowania pestycydów i zmniejszenia zależności producentów rolnych od chemicznych środków ochrony roślin, bez zmniejszania produkcji żywności i rentowności gospodarstw oraz bez pogarszania innych usług ekosystemowych.
Ograniczenie stosowania chemicznych środków ochrony
Trzeba opracować przyszłe strategie i polityki, które ograniczą stosowanie pestycydów i związane z nimi zagrożenia, a jednocześnie będą wspierać produkcję rolną, bezpieczeństwo żywnościowe oraz wdrażanie bardziej zrównoważonych praktyk. Dobrze zaprojektowane programy integrowanej ochrony przed szkodnikami mogą odegrać ważną rolę w ograniczeniu zależności od chemicznych środków ochrony roślin.
Problem polega na tym, że stosowanie praktyk IPM przez rolników nadal pozostaje na niskim poziomie. To właśnie stanowi dziś jedno z głównych wyzwań. Wciąż brakuje wiedzy o przyczynach luki między potencjalnym a rzeczywistym stosowaniem praktyk IPM oraz o tym, jak tę lukę skutecznie zmniejszyć. Chociaż kompromisy związane ze stosowaniem pestycydów są szeroko dyskutowane w społeczeństwie i polityce, wiele czynników będzie nadal wpływać na przyszłość produkcji rolnej, a tym samym na stosowanie pestycydów, obawy konsumentów, plony i źródła utrzymania rolników.
Usuwanie barier, stwarzanie możliwości przyjęcia nowych narzędzi
W tym kontekście polityka UE dotycząca stosowania chemicznych środków ochrony roślin, potocznie nazywanych pestycydami, musi usuwać lub unikać barier, stwarzać możliwości i łączyć cele różnych grup interesariuszy. Wszystko po to, aby chronić zdrowie ludzi i środowisko, przy jednoczesnym utrzymaniu odpowiedniego poziomu produkcji rolnej i wspieraniu handlu.
Decydenci polityczni odpowiedzieli na te wyzwania, regulując stosowanie pestycydów w dyrektywie 2009/128/WE w sprawie zrównoważonego stosowania pestycydów. Wprowadziła ona ważne zmiany do ram prawnych dotyczących pestycydów, w tym między innymi koncepcję IPM i jej osiem zasad. Jednak badania oceniające wyraźnie pokazują, że nadal istnieją poważne problemy z wdrażaniem polityki IPM.
Pełna gama narzędzi cyfrowych dla rolników
Opracowano szeroką gamę narzędzi cyfrowych wspierających integrowaną ochronę przed szkodnikami, w szczególności internetowe systemy wspomagania decyzji. Ich wykorzystanie przez rolników wciąż pozostaje jednak ograniczone. Powodem są ograniczenia techniczne, brak zaufania i różnice w odbiorze tych narzędzi przez użytkowników. Pomimo ich dostępności integracja z praktycznym zarządzaniem gospodarstwem nadal jest słaba, co spowalnia przejście do bardziej zrównoważonego stosowania pestycydów.
Równolegle narzędzia oceny zrównoważonego rozwoju, takie jak DEXiPM i SustainOS, służą do oceny środowiskowej, ekonomicznej i społecznej skuteczności strategii IPM poprzez podejście oparte na drzewie decyzyjnym i półilościowych wskaźnikach opracowanych przez ekspertów. Chociaż są cenne, często brakuje im szczegółowej analizy ryzyka środowiskowego związanego ze stosowaniem pestycydów.
Takie narzędzia jak wskaźnik ryzyka SYNOPS-WEB pomagają wypełnić tę lukę, ale obecnie są ograniczone do wybranych regionów i zastosowań lokalnych. Aby wspierać szersze wdrażanie zrównoważonego IPM w całej Unii Europejskiej, trzeba dalej rozwijać i poszerzać zakres stosowania takich rozwiązań.
Nowe narzędzie SIM
W odpowiedzi na te wyzwania w ramach zadania 1.2 projektu SUPPORT rozpoczęto opracowywanie internetowego narzędzia monitorowania IPM, czyli SIM. Ma ono umożliwić zintegrowaną i opartą na scenariuszach ocenę strategii IPM na poziomie pól uprawnych i gospodarstw.
To narzędzie opiera się na ustalonych wskaźnikach wysokiego poziomu służących do oceny wpływu na środowisko, gospodarkę, agronomię i społeczeństwo, ze szczególnym uwzględnieniem zagrożeń związanych ze stosowaniem pestycydów, takich jak ich losy w środowisku, ekotoksyczność i wpływ na zdrowie ludzi. SIM umożliwia przejrzyste porównanie zarówno rzeczywistych, jak i hipotetycznych strategii ochrony upraw w różnych systemach upraw i regionach.
Ma wspierać proces podejmowania decyzji przez szerokie grono interesariuszy, w tym rolników, doradców, uczestników łańcucha dostaw i decydentów. Celem jest szersze wdrażanie zrównoważonych praktyk IPM w Europie.
Dorota Łabanowska-Bury
Hanka Sobczyńska
Spółdzielnia Ogrodnicza w Grójcu
Projekt otrzymał dofinansowanie z unijnego programu badań i innowacji Horyzont Europa w ramach umowy o dotację nr 101084527.
